دجّال كيست؟
دجّال كيست؟ در اين رابطه ديدگاه راجع به دجال وجود دارد.
1- دجال شخصي: كه در برخي روايات توصيفاتي براي او ذكر شده است مانند دجال مردي چاق،سرخ رو، موي سر مجعّد، چشم راست او اعور، چشم او مانند دانه انگوري است كه بر روي آب قرار دارد. و در روايت ديگر آمده است در زمان پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ دجال موجود بوده است و نامش عبدالله يا صائد بن صيه است. پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ و اصحابش به قصد ديدار او به خانهاش رفتند او مدعي خدائي بود عمر خواست او را به قتل برساند ولي پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ مانع شدند.
قابل توجه است كه محمد ابن يوسف گنجي در كتاب البيان صفحه صد و هشت در اين مطلب ترديد كرده روايتي را نقل ميكند كه خود فرزند صائد دجال بودن خود را انكار ميكند اشاره مينمايد به روايتي كه مسلم از قول او نقل كرده است كه ميگويد: پيامبر ـ صلي الله عليه و آله ـ فرمود: دجال فرزند ندارد و من دارم پيامبر فرمود دجال وارد بر مكه و مدينه نميشود ولي من در مدينه به دنيا آمدم و اكنون ميخواهم به مكه بروم.
2- دجال نوعي و سمبليك:
علامه سيدمحمد صدر در اين باره ميفرمايند: مفهوم دجال سمبل پيچيدهترين و خطرناكترين دشمن اسلام و خداست و اين در واقع توصيف نمودن و جهانبيني ماترياليستي غرب است و عدهاي ديگر از بزرگان نيز دجال را نماد و سمبل ميدانند و اين نكته را نيز بايد توجه داشت جدا از اينكه روايات دجال قابل اعتماد هستند يا خير و اينكه شيعه هم مانند اهل سنت مسأله دجال را قبول دارند يا نه و با چشمپوشي از اينكه دجال شخصي است يا نوعي يك نظرية ديگري نيز دربارة دجال وجود دارد و آن اينكه دجال را بعضي جزء اشراط الساعه و علائم قيامت شمردهاند اگر اين احتمال پذيرفته شود پرونده بحث دجال در باب علائم ظهور بسته خواهد شد خصوصاً كه بعضي روايات اين برداشت را تأييد مينمايند از جمله روايتي از پيامبر اكرم ـ صلي الله عليه و آله ـ كه ده نشانه قبل از وقوع قيامت را شمارش ميفرمايند از جمله خروج دجال كه در منابع مختلف و معتبر اين رايت نقل شده است.
نكته بعدي: محل خروج دجال است كه در روايات مكانهاي مختلفي برايش نقل شده است از جمله اصفهان، خراسان، سجستان و همچنين سرنوشت دجال كه عاقبت به دست چه كسي به هلاكت ميرسد كه در اين باره روايات دو ديدگاه را مطرح ميكنند بعضي قائلند كه به دست حضرت عيسي و بعضي به دست حضرت مهدي (عج)
